Brexit Và Tác Động Đến Nhãn Hiệu EU Tại Anh Quốc: Doanh Nghiệp Việt Xuất Khẩu Cần Làm Gì Để Không Mất Quyền Bảo Hộ?

Tháng 3 năm 2021, một khách hàng của chúng tôi — một công ty xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ từ Bát Tràng, đã đăng ký nhãn hiệu EU từ năm 2017 — gọi điện hỏi một câu khiến tôi giật mình: "Anh ơi, sao em thấy có người bán hàng tại Anh dưới tên thương hiệu y chang của em, mà em chưa cấp phép cho ai hết?"

Câu trả lời ngắn gọn: vì nhãn hiệu EU của họ đã không còn hiệu lực tại Anh Quốc kể từ ngày 1/1/2021.

Đó là lúc tôi nhận ra rằng Brexit — dù đã được bàn tán rầm rộ suốt 4-5 năm trước đó — vẫn là một "vùng mù" khổng lồ với đại đa số doanh nghiệp Việt Nam đang xuất khẩu vào thị trường Anh.

Brexit Đã "Cắt Đứt" Nhãn Hiệu EU Tại Anh Như Thế Nào?

Trước Brexit, khi bạn đăng ký nhãn hiệu theo hệ thống EUTM (European Union Trade Mark) thông qua EUIPO, bạn được bảo hộ tại toàn bộ 27 quốc gia thành viên EU — cộng với Anh Quốc lúc đó vẫn là thành viên. Một đơn, một khoản phí, bảo hộ khắp châu Âu. Tiện lợi vô cùng.

Nhưng kể từ 11 giờ đêm ngày 31/12/2020 (giờ GMT), Vương quốc Anh chính thức rời khỏi thị trường chung châu Âu. Và từ đó, nhãn hiệu EUTM hoàn toàn không còn giá trị pháp lý trên lãnh thổ Anh, Scotland, Wales và Bắc Ireland.

Chính phủ Anh đã tạo ra một cơ chế "chuyển đổi" — gọi là Comparable Trade Mark (UK) — tự động sao chép các EUTM đang có hiệu lực vào ngày 31/12/2020 thành nhãn hiệu UK tương đương, được quản lý bởi UKIPO (UK Intellectual Property Office). Nghe thì có vẻ ổn. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: cơ chế này chỉ áp dụng cho các nhãn hiệu đã được cấp trước thời điểm đó.

Nếu bạn nộp đơn EUTM vào năm 2019 nhưng đến tháng 2/2021 mới được cấp? Xin lỗi — bạn trượt. Nhãn hiệu đó không được chuyển đổi tự động sang UK, và bạn phải nộp đơn riêng tại UKIPO từ đầu.

Thực Tế Với Doanh Nghiệp Việt: Ai Bị Ảnh Hưởng?

Tôi đã làm việc với không ít thương hiệu Việt Nam có mặt tại thị trường UK — từ thực phẩm chế biến như bánh phồng tôm, nước mắm, cho đến hàng dệt may, đồ gỗ nội thất. Và qua quan sát thực tế, tôi thấy có ba nhóm doanh nghiệp bị tác động nặng nhất:

Nhóm 1 — Nộp đơn EUTM nhưng chưa được cấp trước 31/12/2020. Đây là trường hợp đau nhất. EUIPO thường mất 5-7 tháng để xử lý một đơn không có phản đối. Nếu bạn nộp vào tháng 8/2020, rất có thể đơn chưa được cấp kịp. Và bạn không có nhãn hiệu UK nào cả.

Nhóm 2 — Phụ thuộc hoàn toàn vào nhà nhập khẩu/đại lý tại Anh lo giấy tờ. Nhiều doanh nghiệp Việt xuất khẩu qua trung gian và giao khoán toàn bộ vấn đề thương hiệu cho đối tác. Khi đối tác không thông báo về Brexit, hoặc bản thân đối tác cũng không nắm rõ, thì cả chuỗi đều bị hổng.

Nhóm 3 — Chỉ đăng ký nhãn hiệu tại Việt Nam và EU, chưa từng nghĩ đến UK riêng. Đây là nhóm phổ biến nhất. Nhiều chủ doanh nghiệp nghĩ rằng: "EU là một khối, Anh trong EU, thế là xong." Logic đó đúng đến hết năm 2020.

"Tôi gặp một công ty may mặc ở Bình Dương — thương hiệu của họ đã bán hàng vào Anh được 6 năm, đăng ký EUTM đàng hoàng — nhưng vì đơn nộp tháng 9/2020 và được cấp tháng 3/2021, họ hoàn toàn không có bảo hộ tại UK. Mất 6 tháng tranh luận với một đối thủ cạnh tranh bản địa đã 'cầm' tên thương hiệu tương tự trước đó."

Hệ Thống Nhãn Hiệu UK Sau Brexit Hoạt Động Ra Sao?

Anh Quốc giờ đây có hệ thống nhãn hiệu hoàn toàn độc lập với EU. UKIPO quản lý đăng ký nhãn hiệu theo Luật Nhãn hiệu Thương mại Anh 1994 (Trade Marks Act 1994), với các nguyên tắc tương tự EUTM nhưng phạm vi bảo hộ chỉ trong lãnh thổ UK.

Điểm đáng chú ý: Bắc Ireland vẫn nằm trong một số thỏa thuận thương mại với EU (theo Nghị định thư Ireland/Bắc Ireland), nhưng về mặt bảo hộ nhãn hiệu, UKIPO vẫn là cơ quan thẩm quyền chung cho toàn UK, bao gồm cả Bắc Ireland.

Nếu bạn muốn bảo hộ nhãn hiệu tại UK ngày hôm nay, bạn có hai con đường:

• Đăng ký trực tiếp tại UKIPO: Nộp đơn quốc gia UK, phí cơ bản khoảng £170 cho một nhóm hàng hóa/dịch vụ (online filing). Thời gian xử lý khoảng 4 tháng nếu không có phản đối.
• Thông qua hệ thống Madrid (WIPO): Anh Quốc vẫn là thành viên của Hệ thống Madrid độc lập với tư cách thành viên của WIPO. Bạn có thể chỉ định UK trong đơn quốc tế Madrid — đây thường là con đường hiệu quả hơn cho doanh nghiệp Việt đã có nhãn hiệu đăng ký tại Việt Nam.

Quan trọng: UK không còn là quốc gia có thể chỉ định thông qua EUTM. Hai hệ thống đã tách biệt hoàn toàn.

Câu Hỏi Tôi Hay Được Hỏi Nhất: "Nhãn Hiệu Của Tôi Có Còn Hiệu Lực Tại Anh Không?"

Đây là quy trình tôi thường hướng dẫn khách hàng kiểm tra:

Bước 1: Xác định nhãn hiệu của bạn thuộc loại nào — EUTM hay nhãn hiệu quốc gia (Đức, Pháp, Ý...) hay nhãn hiệu quốc tế Madrid.

Bước 2: Nếu là EUTM — kiểm tra xem nó có được cấp trước ngày 31/12/2020 không. Tra cứu trên cơ sở dữ liệu EUIPO (tmview.europa.eu) hoặc UKIPO (trademarks.ipo.gov.uk). Nếu được chuyển đổi, sẽ có ký hiệu "UK00903..." trên hệ thống UKIPO.

Bước 3: Nếu là nhãn hiệu quốc tế Madrid có chỉ định EU — cẩn thận! Chỉ định EU trong đơn Madrid không tự động bao gồm UK. Bạn cần chỉ định UK riêng từ đầu.

Một lỗi rất phổ biến tôi gặp: doanh nghiệp Việt đăng ký Madrid, chỉ định "EM" (European Union) nhưng không chỉ định "GB" (Great Britain). Trước 2021, điều này không quan trọng vì UK nằm trong EU. Nhưng giờ thì khác hoàn toàn.

Nếu Bạn Đang Xuất Khẩu Vào UK — Đây Là Những Việc Cần Làm Ngay

Tôi sẽ không nói vòng vo. Nếu bạn đang bán hàng vào thị trường Anh dưới một thương hiệu riêng, đây là danh sách kiểm tra tôi khuyên mỗi khách hàng:

1. Kiểm tra ngay tình trạng nhãn hiệu UK của bạn. Vào UKIPO tra theo tên thương hiệu hoặc số đơn. Nếu có, kiểm tra ngày hết hạn. Nếu không có — đó là vấn đề cần xử lý ngay.

2. Nộp đơn UK nếu chưa có bảo hộ. Đừng chờ. Thời gian xử lý mất vài tháng, và trong thời gian đó, đối thủ hoàn toàn có thể nộp đơn cùng nhãn hiệu. Nguyên tắc "first to file" áp dụng tại UK cũng như hầu hết các quốc gia.

3. Xem xét chiến lược Madrid nếu bạn xuất khẩu sang nhiều thị trường. Nếu bạn đang hoặc dự định vào EU, UK, Nhật, Mỹ, Úc — một đơn Madrid với các chỉ định phù hợp sẽ tiết kiệm chi phí đáng kể so với đăng ký quốc gia riêng lẻ. Việt Nam là thành viên của Hệ thống Madrid từ năm 1949 — đây là lợi thế bạn nên tận dụng.

4. Rà soát hợp đồng với đối tác UK/nhà nhập khẩu. Trong hợp đồng phân phối, ai chịu trách nhiệm đăng ký và duy trì nhãn hiệu tại UK? Điều khoản này thường bị bỏ qua và là nguồn gốc của nhiều tranh chấp.

5. Theo dõi và gia hạn đúng hạn. Nhãn hiệu UK có hiệu lực 10 năm từ ngày nộp đơn và có thể gia hạn vô thời hạn. Nhưng nếu bạn để hết hạn mà không gia hạn, nhãn hiệu có thể bị hủy và người khác có thể đăng ký lại.

Góc Nhìn Của Tôi Sau 15 Năm Làm Nghề

Brexit là một bài học lớn — không chỉ về địa chính trị mà về cách doanh nghiệp Việt nhìn nhận vấn đề bảo hộ thương hiệu quốc tế. Rất nhiều chủ doanh nghiệp tôi gặp vẫn xem đăng ký nhãn hiệu như một thủ tục hành chính "cho xong" — nộp đơn, lấy giấy, cất vào ngăn kéo. Nhưng thực tế, đó là một tài sản cần được quản lý chủ động.

Thị trường Anh vẫn là một trong những thị trường xuất khẩu quan trọng của Việt Nam — theo số liệu từ Tổng cục Hải quan, kim ngạch xuất khẩu Việt Nam sang UK năm 2023 đạt gần 5,5 tỷ USD. Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Anh Quốc (UKVFTA) có hiệu lực từ tháng 5/2021 càng mở ra nhiều cơ hội hơn. Nhưng cơ hội thị trường mà không có bảo hộ thương hiệu thì chẳng khác gì xây nhà trên đất chưa có sổ đỏ.

Nếu bạn chưa chắc về tình trạng nhãn hiệu của mình tại UK, đừng tự đoán. Một buổi tư vấn để kiểm tra và lập kế hoạch thường tốn ít hơn nhiều so với một vụ tranh chấp về sau — mà tôi đảm bảo, tranh chấp nhãn hiệu tại Anh không rẻ chút nào.