Hải Quan Và Bảo Vệ Nhãn Hiệu: Cách Đăng Ký Biên Giới Để Chặn Hàng Giả Ngay Tại Cửa Khẩu

Năm 2019, một khách hàng của tôi — chủ thương hiệu thực phẩm chức năng khá lớn tại TP.HCM — gọi điện trong trạng thái gần như hoảng loạn. Họ vừa phát hiện một container 1.200 hộp sản phẩm giả mạo nhãn hiệu của mình đã thông quan tại cảng Cát Lái và đang lưu thông trên thị trường. Thiệt hại không chỉ là doanh thu mà là cả niềm tin của người tiêu dùng được xây dựng suốt 10 năm.

Câu hỏi đầu tiên tôi hỏi họ: "Anh đã đăng ký kiểm soát biên giới với Tổng cục Hải quan chưa?" Câu trả lời là chưa. Và đó chính là lỗ hổng.

Hải quan không phải chỉ thu thuế — họ có thể là đồng minh của bạn

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam có tư duy rằng bảo vệ nhãn hiệu là việc của tòa án, của quản lý thị trường, của cảnh sát kinh tế. Hải quan? Chỉ là cơ quan thu thuế xuất nhập khẩu. Suy nghĩ đó đang khiến hàng triệu USD thiệt hại mỗi năm.

Theo số liệu từ Tổng cục Hải quan, riêng năm 2022, lực lượng hải quan cả nước đã phát hiện và xử lý hơn 13.000 vụ vi phạm về hàng giả, hàng nhái — trong đó có hàng trăm vụ liên quan trực tiếp đến nhãn hiệu đã được đăng ký bảo hộ. Con số này thực ra chỉ là phần nổi của tảng băng, vì phần lớn hàng giả lọt qua do cơ quan hải quan không có thông tin nhận diện đủ để giữ lại.

Cơ chế bảo vệ biên giới — hay còn gọi là Kiểm soát biên giới về sở hữu trí tuệ — được quy định tại Điều 216 đến 219 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019 và gần nhất là 2022), cùng với Nghị định 105/2006/NĐ-CP và các thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính. Cơ chế này cho phép chủ nhãn hiệu chủ động đề nghị hải quan tạm dừng thông quan hàng hóa có dấu hiệu vi phạm — ngay cả trước khi có quyết định xử lý của cơ quan có thẩm quyền.

Đăng ký kiểm soát biên giới — thủ tục không khó như bạn nghĩ

Tôi thường gặp doanh nghiệp ngại làm việc này vì nghĩ thủ tục phức tạp. Thực ra, quy trình khá rõ ràng nếu bạn hiểu đúng.

Để được hải quan hỗ trợ, chủ nhãn hiệu cần thực hiện hai bước chính:

Bước 1: Đăng ký thông tin nhãn hiệu với Tổng cục Hải quan

Đây không phải là một thủ tục hành chính bắt buộc, mà là một đề nghị tự nguyện từ phía doanh nghiệp. Bạn nộp hồ sơ bao gồm: bản sao văn bằng bảo hộ nhãn hiệu, mô tả chi tiết hàng hóa được bảo hộ, đặc điểm nhận dạng hàng thật so với hàng giả (hình ảnh, mã vạch, tem chống giả, bao bì...), và thông tin liên hệ 24/7 để hải quan có thể xác nhận nhanh khi phát sinh nghi vấn.

Hồ sơ này được nộp tại Cục Kiểm tra sau thông quan — Tổng cục Hải quan, hoặc tại các Cục Hải quan tỉnh/thành phố trọng điểm như TP.HCM, Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, Bình Dương.

Bước 2: Yêu cầu tạm dừng thông quan khi phát sinh vi phạm cụ thể

Khi hải quan phát hiện lô hàng nghi ngờ — hoặc khi bạn có thông tin tình báo về một chuyến hàng cụ thể — chủ nhãn hiệu có thể nộp Đơn yêu cầu tạm dừng thông quan kèm theo một khoản bảo lãnh tài chính (thường là 20% giá trị lô hàng hoặc tối thiểu 20 triệu đồng theo quy định hiện hành).

Thời hạn tạm dừng là 10 ngày làm việc, có thể gia hạn thêm 10 ngày. Trong thời gian đó, nếu không có quyết định xử lý từ cơ quan có thẩm quyền, lô hàng sẽ được thông quan. Nhưng 10 ngày đó đủ để bạn kéo quản lý thị trường, cảnh sát kinh tế vào cuộc.

Một điều ít người biết: bạn có thể đề nghị hải quan chủ động tạm dừng mà không cần đơn của chủ nhãn hiệu, nếu cơ quan hải quan tự phát hiện dấu hiệu vi phạm rõ ràng. Nhưng điều kiện để điều này xảy ra là hải quan phải có đủ thông tin nhận dạng nhãn hiệu của bạn trong hệ thống của họ — tức là bạn phải đã đăng ký từ trước.

Câu chuyện thực tế: Biti's và bài học từ hàng giả nhập khẩu

Biti's là một trong những thương hiệu giày dép Việt Nam chịu thiệt hại nặng nhất từ hàng giả — không chỉ trong nước mà còn từ hàng nhập khẩu qua các cửa khẩu phía Bắc. Thời điểm 2015-2018, lượng giày giả nhái logo Biti's từ Trung Quốc tràn vào đến mức người tiêu dùng không phân biệt được thật giả.

Điểm mấu chốt là Biti's đã phối hợp với hải quan Lạng Sơn và Móng Cái để xây dựng bộ nhận dạng hàng thật: từ chất liệu đế giày, cách khâu mũi, đến chi tiết in logo. Kết quả là từ năm 2018 trở đi, hàng loạt lô hàng bị giữ lại ngay tại cửa khẩu trước khi kịp phân phối vào nội địa.

Đây không phải câu chuyện của riêng Biti's. Vinamilk, TH True Milk, hay các thương hiệu mỹ phẩm như Thorakao — những doanh nghiệp có ý thức sớm về kiểm soát biên giới đều đang được bảo vệ tốt hơn nhiều so với những thương hiệu chỉ trông chờ vào thị trường nội địa.

Những sai lầm phổ biến mà tôi thấy doanh nghiệp hay mắc phải

Sau 15 năm làm tư vấn SHTT, tôi đã thấy đủ loại tình huống. Và có một vài sai lầm cứ lặp đi lặp lại:

• Chỉ đăng ký nhãn hiệu, không đăng ký kiểm soát biên giới. Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu không tự động thông báo cho hải quan. Hai việc này hoàn toàn độc lập với nhau.
• Cung cấp thông tin nhận dạng quá chung chung. Ảnh logo mờ, mô tả bao bì sơ sài — hải quan không thể làm gì được khi kiểm tra thực tế nhanh tại cửa khẩu.
• Không cập nhật khi thay đổi bao bì sản phẩm. Doanh nghiệp thay đổi thiết kế nhưng quên báo lại cho hải quan, dẫn đến tình huống oái oăm: hàng thật bị giữ vì không khớp hồ sơ đã đăng ký.
• Bỏ qua các cửa khẩu phụ, đường mòn. Tập trung vào cảng lớn như Cát Lái, Hải Phòng nhưng bỏ qua các cửa khẩu tiểu ngạch — nơi hàng giả thường đi qua nhiều nhất.

Chi phí và lợi ích — hãy nghĩ như một nhà đầu tư

Chi phí để đăng ký kiểm soát biên giới không lớn — chủ yếu là thời gian chuẩn bị hồ sơ và phí dịch vụ tư vấn nếu bạn không tự làm. Khoản bảo lãnh tài chính khi yêu cầu tạm dừng thông quan sẽ được hoàn lại nếu xác nhận vi phạm.

So sánh với thiệt hại từ một lô hàng giả thành công thông quan: mất doanh thu, mất uy tín, chi phí thu hồi hàng trên thị trường, chi phí tố tụng — con số thường lên đến hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng.

Tôi hay nói với khách hàng: đăng ký kiểm soát biên giới giống như mua bảo hiểm. Bạn trả phí nhỏ mỗi năm, và nếu sự cố xảy ra, bạn không bị mất trắng.

Một lời khuyên thực tế trước khi kết thúc

Nếu bạn là doanh nghiệp Việt Nam đang có nhãn hiệu đăng ký và hàng hóa lưu thông qua cửa khẩu — dù là nhập khẩu nguyên liệu, xuất khẩu thành phẩm, hay đang bị hàng giả nhập lậu cạnh tranh — hãy gặp một chuyên gia SHTT để đánh giá xem cơ chế kiểm soát biên giới có phù hợp với tình huống của bạn không.

Đừng đợi đến khi phát hiện container hàng giả đã thông quan rồi mới hành động. Lúc đó, mọi thứ đều muộn hơn và tốn kém hơn nhiều.

Luật SHTT 2022 — bản sửa đổi mới nhất — đã tăng cường đáng kể vai trò của hải quan trong bảo vệ SHTT tại biên giới, với các quy định rõ hơn về quyền và nghĩa vụ của các bên. Đây là thời điểm tốt để doanh nghiệp nhìn lại chiến lược bảo vệ thương hiệu của mình — không chỉ trong nước, mà ngay từ cửa khẩu.