Nhãn Hiệu Trong Ngành Giải Trí Và Thể Thao: Bảo Hộ Tên Đội, Linh Vật Và Sản Phẩm Merchandise

Cách đây vài năm, tôi nhận được cuộc gọi từ một CLB bóng đá hạng nhất. Họ vừa phát hiện ra rằng logo của đội — cái logo mà hàng nghìn CĐV xăm lên tay, in lên áo — đã bị một xưởng may ở Bình Dương đăng ký nhãn hiệu từ... 3 năm trước. CLB không đăng ký bao giờ. Họ nghĩ logo thì đương nhiên là của mình.

Đương nhiên không hề đương nhiên trong luật sở hữu trí tuệ.

Ngành giải trí và thể thao ở Việt Nam đang bùng nổ. VPLeague, V.League, các giải esports, concert của nghệ sĩ trong nước, các thương hiệu thể thao nội địa — tất cả đều tạo ra một hệ sinh thái kinh tế khổng lồ. Nhưng đi kèm với đó là những rủi ro pháp lý mà phần lớn các đơn vị đang bỏ ngỏ.

Tại sao ngành thể thao và giải trí lại đặc biệt dễ bị tổn thương?

Khác với một công ty FMCG hay một chuỗi bán lẻ — vốn thường có bộ phận pháp lý bài bản — các CLB thể thao, công ty giải trí, hay nhóm nhạc thường xây dựng thương hiệu từ cảm xúc và sự yêu mến của công chúng trước. Pháp lý đến sau, khi đã có chuyện.

Và khi "có chuyện" trong ngành này, thiệt hại không chỉ là tiền. Nó là danh tiếng, là niềm tin của người hâm mộ, là cả một di sản được xây dựng qua nhiều năm.

Merchandise — áo, mũ, khăn, cốc, sticker — là nguồn doanh thu phụ cực kỳ quan trọng với các CLB và nghệ sĩ. Ở một CLB như Hà Nội FC hay Hoàng Anh Gia Lai, doanh thu từ merchandise có thể lên đến hàng tỷ đồng mỗi mùa giải. Nhưng nếu nhãn hiệu không được bảo hộ, bất kỳ ai cũng có thể sản xuất và bán hàng nhái mà không phải trả một đồng bản quyền nào.

Những gì cần được bảo hộ — và thường bị bỏ quên

Tên đội và tên viết tắt

Tưởng đơn giản. Thực ra không phải vậy.

Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi bổ sung năm 2009, 2019 và gần nhất là 2022, nhãn hiệu là dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hoá, dịch vụ của các tổ chức, cá nhân khác nhau. Tên một CLB bóng đá, nếu được đăng ký nhãn hiệu đúng nhóm hàng hóa — nhóm 25 (quần áo, giày dép), nhóm 28 (đồ chơi, thiết bị thể thao), nhóm 41 (dịch vụ giải trí, thể thao) — thì chủ thể đó mới có quyền ngăn người khác sử dụng thương mại.

Nhiều đội bóng Việt Nam chỉ đăng ký pháp nhân doanh nghiệp mà không đăng ký nhãn hiệu. Hai việc này hoàn toàn khác nhau. Đăng ký doanh nghiệp bảo vệ bạn khỏi việc người khác lập công ty trùng tên. Đăng ký nhãn hiệu mới bảo vệ bạn khỏi việc người khác dùng tên/logo để bán hàng.

Logo và linh vật

Linh vật (mascot) là tài sản thương hiệu cực kỳ có giá trị. Con hổ của Tiger FC, nhân vật linh vật của các đội trong V.League — tất cả đều cần được bảo hộ đồng thời dưới hai hình thức: nhãn hiệu (theo Luật SHTT) và tác phẩm mỹ thuật (theo quyền tác giả).

Tại sao cả hai? Vì quyền tác giả bảo vệ hình ảnh gốc, còn nhãn hiệu bảo vệ việc sử dụng thương mại trên hàng hóa dịch vụ. Chỉ có quyền tác giả thôi thì bạn có thể kiện được, nhưng rất khó chứng minh thiệt hại thương mại. Có nhãn hiệu thì phần "bồi thường" mới đủ sức nặng.

Hashtag và tên chương trình

Đây là phần mà tôi thấy nhiều nhất trong lĩnh vực giải trí. Các show truyền hình thực tế, các chương trình âm nhạc — Rap Việt, Anh Trai Say Hi, King Of Rap — đều tạo ra nhận diện thương hiệu rất mạnh. Và đều rất dễ bị lợi dụng.

Tôi từng tư vấn cho một đơn vị sản xuất nội dung phải tranh chấp với một website bán áo in tên chương trình của họ. Họ chứng minh được quyền tác giả với nội dung phim, nhưng với cái tên chương trình in trên áo thì không đủ cơ sở xử lý vì... họ không đăng ký nhãn hiệu.

Vụ việc thực tế: bài học đắt giá từ thị trường

Năm 2018-2019, làn sóng hàng nhái jersey của V.League tràn ngập thị trường online. Áo đấu in logo CLB, bán trên Shopee và Facebook với giá bằng 1/3 hàng chính hãng. Các CLB gần như không có cơ sở pháp lý nào để yêu cầu sàn gỡ sản phẩm, vì nhãn hiệu chưa được đăng ký.

So sánh với trường hợp của Adidas — đối tác trang phục của nhiều đội tuyển quốc gia — họ xử lý được hàng nhái rất nhanh chính vì danh mục nhãn hiệu của họ ở Việt Nam bao phủ gần như toàn bộ nhóm hàng hóa liên quan, được gia hạn đều đặn, và được giám sát bởi đội ngũ pháp lý địa phương.

Đó không phải là chuyện của công ty nước ngoài. Đó là bài học về kỷ luật pháp lý.

Một nhãn hiệu chưa đăng ký thì về mặt pháp lý, bạn chỉ có quyền... than thở. Và than thở thì không ai bồi thường cho bạn cả.

Đặc thù của ngành esports — lĩnh vực đang bị bỏ ngỏ hoàn toàn

Esports Việt Nam phát triển nhanh đến mức pháp lý không theo kịp. Các đội như Team Flash, SBTC Esports, Saigon Buffalo — họ có tên tuổi, có fan, có sponsor, nhưng mức độ bảo hộ nhãn hiệu còn rất yếu.

Vấn đề đặc thù ở đây: trong esports, thương hiệu cá nhân của các streamer và game thủ thường quan trọng không kém — đôi khi còn hơn — thương hiệu của tổ chức. Nickname game, avatar nhân vật, tên kênh stream — tất cả đều có thể và nên được đăng ký nhãn hiệu nếu được dùng trong hoạt động thương mại.

Một streamer có 500.000 follower bán áo in nickname của mình mà không đăng ký nhãn hiệu thì đang ngồi trên đống rủi ro. Ai đó có thể đăng ký trước, và khi đó người bị kiện có thể chính là... bạn.

Chiến lược đăng ký nhãn hiệu cho đơn vị thể thao và giải trí

Xác định đúng nhóm hàng hóa/dịch vụ ngay từ đầu

Đây là lỗi phổ biến nhất. Nhiều đơn vị đăng ký nhãn hiệu chỉ ở một nhóm, ví dụ nhóm 25 (quần áo), nhưng lại bỏ qua nhóm 28 (đồ thể thao), nhóm 35 (quảng cáo, bán lẻ), nhóm 41 (giải trí). Kết quả là bảo vệ được áo nhưng không bảo vệ được đồ lưu niệm hay vé sự kiện.

Với một CLB thể thao, tôi thường khuyến nghị đăng ký tối thiểu ở các nhóm 25, 28, 35, 41 — và nếu có kế hoạch mở rộng sang thực phẩm đồ uống thì thêm nhóm 30, 32.

Đăng ký đồng thời logo và tên chữ

Logo đẹp hôm nay có thể được redesign sau 3 năm. Nhưng tên thương hiệu thường ổn định hơn nhiều. Hãy đăng ký cả hai, độc lập với nhau. Nếu chỉ đăng ký logo, khi bên vi phạm dùng tên chữ đơn thuần thì bạn lại không có cơ sở.

Giám sát và gia hạn

Theo Luật SHTT, nhãn hiệu có hiệu lực 10 năm kể từ ngày nộp đơn và có thể gia hạn không giới hạn số lần. Nhưng tôi đã thấy nhiều trường hợp nhãn hiệu hết hạn mà chủ thể không hay biết, và người khác nhanh tay đăng ký lại.

Thiết lập lịch nhắc gia hạn từ năm thứ 9. Nghe đơn giản, nhưng không phải ai cũng làm.

Xử lý vi phạm — đừng chỉ gửi công văn

Khi phát hiện vi phạm, nhiều đơn vị chỉ gửi công văn nhắc nhở. Hiệu quả rất thấp. Tôi khuyến nghị quy trình sau:

Đầu tiên, thu thập chứng cứ có công chứng — mua hàng, chụp ảnh, lưu URL, ghi nhận thời điểm. Sau đó gửi yêu cầu chấm dứt vi phạm có chữ ký của luật sư, nêu rõ cơ sở pháp lý (Điều 198 Luật SHTT 2005 sửa đổi 2022 về quyền tự bảo vệ). Nếu không được, làm việc với Thanh tra Bộ Khoa học Công nghệ hoặc Quản lý thị trường — đây là con đường hành chính nhanh hơn kiện tụng.

Khởi kiện dân sự là bước cuối, chỉ nên dùng khi thiệt hại lớn và cần phán quyết mang tính tiền lệ.

Một điểm mà ít ai nói đến: bản quyền của CĐV

Đây là vấn đề mới và thú vị. Khi một CĐV chụp ảnh tại sân, đăng lên mạng xã hội với hình ảnh cầu thủ và logo CLB — ai sở hữu bức ảnh đó? Khi một fan art lan truyền mạnh và được in lên áo bán — trách nhiệm pháp lý ở đâu?

Luật pháp Việt Nam chưa có hướng dẫn cụ thể cho tình huống này. Nhưng với xu hướng fan economy đang phát triển mạnh, tôi cho rằng đây sẽ là vấn đề tranh chấp nổi bật trong 3-5 năm tới.

Lời khuyên của tôi: các CLB và công ty giải trí nên chủ động xây dựng chính sách fan content rõ ràng — không phải để cấm đoán, mà để tạo khung pháp lý cho cả hai phía cùng được bảo vệ.

Bắt đầu từ đâu nếu bạn chưa làm gì?

Đừng choáng ngợp. Bắt đầu từ bước tra cứu — Cục Sở hữu trí tuệ có hệ thống tra cứu nhãn hiệu trực tuyến tại iplib.noip.gov.vn. Kiểm tra xem tên và logo của bạn đã bị ai đăng ký chưa trước khi đầu tư vào bảo hộ.

Nếu chưa có ai đăng ký, nộp đơn ngay. Phí nộp đơn nhãn hiệu tại Cục SHTT khoảng 150.000-180.000 đồng/nhóm — rẻ hơn một bữa ăn nhóm. Thời gian thẩm định khoảng 12-18 tháng, nhưng quyền ưu tiên được tính từ ngày nộp đơn.

Nếu đã có người đăng ký trước? Thì cần phân tích cụ thể — đôi khi vẫn có thể phản đối hoặc yêu cầu hủy bỏ hiệu lực nếu nhãn hiệu đó được đăng ký với mục đích cạnh tranh không lành mạnh.

15 năm làm việc trong ngành, điều tôi thấy rõ nhất là: bảo vệ nhãn hiệu không phải chi phí — đó là đầu tư. Và những đơn vị hiểu điều đó từ sớm thường là những đơn vị phát triển bền vững nhất.