Bảo Hộ Thương Hiệu Cá Nhân Cho Nghệ Sĩ, KOL Và Influencer: Hành Lang Pháp Lý Trong Thời Đại Số

Cách đây khoảng hai năm, tôi nhận được cuộc gọi từ quản lý của một ca sĩ khá nổi tiếng ở TP.HCM. Giọng anh ấy vừa bực bội vừa hoảng loạn: có một tài khoản bán hàng online đang dùng tên nghệ danh và hình ảnh của ca sĩ này để quảng cáo thực phẩm chức năng giảm cân. Không xin phép. Không hợp đồng. Cứ thế dùng.

Khi tôi hỏi: "Tên nghệ danh đó đã đăng ký nhãn hiệu chưa?" — im lặng kéo dài ở đầu dây bên kia. Câu trả lời là chưa. Và đó chính là lúc mọi thứ trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Câu chuyện này không hiếm. Thực ra nó xảy ra thường xuyên đến mức tôi gần như không còn ngạc nhiên nữa. Nhưng điều tôi vẫn còn ngạc nhiên là: năm 2024, khi một influencer với 500.000 followers có thể kiếm hàng trăm triệu đồng mỗi năm từ tên tuổi của mình, vẫn còn rất ít người trong giới này thực sự hiểu — và bảo vệ — tài sản trí tuệ của họ.

Tên tuổi bạn là một tài sản thương mại — hãy đối xử với nó như vậy

Hãy thử nghĩ theo cách này: khi Sơn Tùng M-TP ký hợp đồng quảng cáo với Oppo, hay khi Châu Bùi hợp tác với một thương hiệu thời trang quốc tế, cái họ đang "bán" không phải là sản phẩm — mà là hình ảnh, danh tiếng và tên gọi của chính họ. Đó là tài sản. Và như bất kỳ tài sản nào khác, nó cần được bảo vệ bằng pháp lý.

Theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam (Luật SHTT 2005, sửa đổi bổ sung các năm 2009, 2019 và lần gần nhất là 2022), tên cá nhân — bao gồm nghệ danh — hoàn toàn có thể được đăng ký bảo hộ dưới dạng nhãn hiệu, miễn là nó được sử dụng trong hoạt động thương mại và có khả năng phân biệt.

Điều đó có nghĩa là gì trong thực tế? Nếu bạn là một beauty blogger và tên "Trinh Phạm Beauty" đã có uy tín trên thị trường, bạn có quyền đăng ký tên đó như một nhãn hiệu trong các nhóm hàng hóa/dịch vụ liên quan — mỹ phẩm, dịch vụ tư vấn sắc đẹp, nội dung giải trí... Sau khi được cấp văn bằng bảo hộ, bất kỳ ai sử dụng tên đó mà không có phép của bạn đều là vi phạm pháp luật, và bạn có đầy đủ công cụ pháp lý để xử lý họ.

Ba rủi ro lớn nhất mà tôi thường thấy

Sau 15 năm làm tư vấn SHTT, tôi đã chứng kiến khá nhiều "thảm họa" có thể tránh được. Nói thẳng ra thì có ba loại rủi ro phổ biến nhất với nghệ sĩ và KOL Việt Nam:

1. Bị "cướp" nhãn hiệu trước

Đây là kịch bản tệ nhất. Ai đó — đối thủ, kẻ cơ hội, thậm chí là người trong ngành — đăng ký nhãn hiệu trùng hoặc tương tự tên của bạn trước khi bạn làm. Và theo nguyên tắc "first-to-file" (nộp đơn trước được bảo hộ trước) của Việt Nam, người đó có thể có quyền hợp pháp đối với nhãn hiệu đó.

Tôi từng xử lý một vụ mà một nhóm nhạc Underground khá nổi tại Hà Nội phát hiện ra tên nhóm mình đã bị một công ty sản xuất đồ uống đăng ký nhãn hiệu cho sản phẩm nước tăng lực — hoàn toàn không liên quan đến âm nhạc, nhưng vẫn gây ra tranh chấp khi nhóm muốn mở rộng thương hiệu sang mảng F&B. Vụ này mất hơn một năm giải quyết.

2. Hình ảnh bị dùng trái phép cho quảng cáo

Trường hợp tôi kể ở đầu bài chỉ là một trong hàng chục ca tương tự. Đặc biệt trong lĩnh vực thực phẩm chức năng, thuốc, thiết bị điện tử — những kẻ làm hàng giả thường "mượn" mặt nghệ sĩ nổi tiếng để tạo độ tin cậy giả. Nếu không có nền tảng pháp lý vững chắc (hợp đồng rõ ràng, nhãn hiệu đã đăng ký, quyền nhân thân được xác lập), việc khởi kiện hoặc yêu cầu gỡ bỏ sẽ mất rất nhiều thời gian và công sức.

3. Tranh chấp với công ty quản lý

Đây là chủ đề nhạy cảm nhưng thực tế. Không ít nghệ sĩ Việt Nam — đặc biệt là những người bắt đầu sự nghiệp khi còn trẻ — đã ký hợp đồng với công ty quản lý mà không để ý đến điều khoản về quyền sở hữu nhãn hiệu. Kết quả: khi chia tay công ty đó, họ phát hiện ra tên nghệ danh của mình đã được công ty đăng ký nhãn hiệu dưới tên doanh nghiệp, và họ không có quyền sử dụng nó nếu không có giấy phép của... chính công ty cũ.

Nghe phi lý không? Nhưng hoàn toàn có thể xảy ra và đã xảy ra.

Vậy cần làm gì? Và làm theo thứ tự nào?

Tôi sẽ không đưa ra một danh sách khô khan kiểu "10 bước cần làm". Thay vào đó, hãy để tôi chia sẻ cách tiếp cận mà tôi thường khuyên người mới bắt đầu quan tâm đến vấn đề này:

Bước đầu tiên — và quan trọng nhất — là tra cứu. Trước khi làm bất cứ điều gì, hãy vào Cổng thông tin nhãn hiệu quốc gia (ipvietnam.gov.vn) hoặc nhờ luật sư tra cứu xem tên của bạn đã bị ai đăng ký chưa. Điều này mất không quá một tiếng nhưng có thể tiết kiệm cho bạn nhiều năm rắc rối.

Tiếp theo, xác định phạm vi bảo hộ. Nhãn hiệu được đăng ký theo từng nhóm hàng hóa/dịch vụ (theo Bảng phân loại Nice). Một influencer thời trang có thể cần đăng ký ở các nhóm khác nhau: quần áo (nhóm 25), dịch vụ quảng cáo (nhóm 35), nội dung trực tuyến (nhóm 41)... Đừng chỉ đăng ký một nhóm rồi nghĩ mình đã an toàn.

Ngoài nhãn hiệu, đừng bỏ qua quyền tác giả. Mọi bài viết, video, ảnh, podcast bạn tạo ra đều tự động được bảo hộ quyền tác giả ngay khi được tạo ra — không cần đăng ký (theo Điều 6, Luật SHTT). Tuy nhiên, đăng ký tác phẩm tại Cục Bản quyền tác giả giúp bạn có bằng chứng pháp lý mạnh hơn khi xảy ra tranh chấp.

Câu chuyện về quyền nhân thân — một góc nhìn ít được nói đến

Có một điều mà nhiều người không biết: bên cạnh nhãn hiệu và quyền tác giả, pháp luật Việt Nam còn bảo vệ quyền nhân thân của cá nhân — bao gồm quyền đối với hình ảnh (Điều 32, Bộ luật Dân sự 2015).

Điều này có nghĩa là: ngay cả khi bạn chưa đăng ký nhãn hiệu, việc ai đó sử dụng hình ảnh của bạn cho mục đích thương mại mà không có sự đồng ý của bạn là hành vi vi phạm pháp luật. Bạn có quyền yêu cầu họ chấm dứt hành vi đó, xin lỗi công khai, và bồi thường thiệt hại.

Tất nhiên, chứng minh thiệt hại là bao nhiêu thì không dễ. Nhưng đây vẫn là một công cụ pháp lý quan trọng, đặc biệt trong các vụ việc xảy ra nhanh trên môi trường số — nơi mà một bài đăng có thể lan rộng trước khi bạn kịp nộp đơn đăng ký nhãn hiệu.

Môi trường số đặt ra những thách thức gì mới?

Thành thật mà nói, khung pháp lý Việt Nam về SHTT trong môi trường số đang ở giai đoạn "chạy theo" thực tiễn. Luật SHTT sửa đổi năm 2022 đã có những bước tiến quan trọng — đặc biệt là các quy định về trách nhiệm của nền tảng trung gian (ISP), cơ chế notice-and-takedown — nhưng vẫn còn nhiều khoảng trống.

Ví dụ: deepfake. Khi công nghệ AI có thể tạo ra video giả mạo nghệ sĩ nói những điều họ chưa bao giờ nói, hoặc xuất hiện trong quảng cáo họ chưa bao giờ tham gia — pháp luật hiện hành chưa có quy định đủ cụ thể để xử lý hiệu quả. Chúng ta đang phải vận dụng linh hoạt các quy định hiện có về quyền nhân thân, quyền tác giả, và thậm chí Luật An ninh mạng 2018 để ứng phó.

Đây chính là lý do tôi luôn khuyên khách hàng: đừng chỉ dựa vào pháp luật, hãy xây dựng hệ thống phòng thủ đa lớp. Gồm: nhãn hiệu đã đăng ký (lớp pháp lý), hợp đồng chặt chẽ với đối tác và nhãn hàng (lớp hợp đồng), và quy trình giám sát thường xuyên các vi phạm (lớp vận hành).

Một vài con số để bạn tham khảo

Theo số liệu từ Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam, số lượng đơn đăng ký nhãn hiệu trong nước tăng đều đặn khoảng 8-12% mỗi năm trong giai đoạn 2019-2023. Nhưng trong số đó, tỷ lệ đơn từ cá nhân (không phải doanh nghiệp) vẫn còn rất thấp — ước tính dưới 15%.

Trong khi đó, thị trường influencer marketing Việt Nam được dự báo đạt quy mô hàng nghìn tỷ đồng vào năm 2025. Khoảng cách giữa giá trị kinh tế và mức độ bảo vệ pháp lý của những người tạo ra giá trị đó — theo tôi — là một vấn đề cần được quan tâm nghiêm túc hơn.

Lời khuyên thực tế từ người đã "thấy đủ mọi thứ"

Nếu bạn đang là một nghệ sĩ, KOL, hay influencer đọc bài này, tôi muốn nói thẳng: đừng đợi đến khi có chuyện mới lo. Chi phí đăng ký một nhãn hiệu tại Việt Nam (theo Thông tư 263/2016/TT-BTC và các biểu phí hiện hành) không phải là con số khổng lồ — tầm vài triệu đồng cho một nhóm sản phẩm/dịch vụ. So với giá trị mà tên tuổi bạn mang lại, đó là khoản đầu tư nhỏ đến mức không đáng phải do dự.

Và nếu bạn đang ở giai đoạn ký hợp đồng với công ty quản lý, nhãn hàng, hay đơn vị sản xuất — hãy đọc kỹ điều khoản về sở hữu trí tuệ. Hoặc tốt hơn, nhờ người có chuyên môn đọc giúp. Một buổi tư vấn pháp lý trước khi ký có thể giúp bạn tránh được những tranh chấp kéo dài nhiều năm sau.

Tên tuổi bạn là kết quả của nhiều năm nỗ lực, lao động, và không ít lần vấp ngã. Nó xứng đáng được bảo vệ — không chỉ bằng uy tín và chất lượng nội dung, mà còn bằng hành lang pháp lý vững chắc.

Trong thế giới số, ranh giới giữa "nổi tiếng" và "bị lợi dụng" đôi khi chỉ cách nhau một tờ giấy đăng ký nhãn hiệu.